DSM-4 mnemonics - 1-р хэсэг

Major depression-  SIGECAPS 4\8
Dysthymia- ACHEWS  2\6
Manic episode- DIGFAST 3\7
Sunstance abuse - Tempted With Cognac 3\7
Alcoholism - CAGE 2\4
Panic attack - Heart 3
                      Breathlessness 5
                      Fear 5
                                   4\13
Obsessive- compulsive disorder - Washing and Straightening Make Clean Houses 1\5
Posttraumatic stress disorder - Remembers -1, Atrociuos -3, Nuclear-3, Attacks-2
Generalized anxiety disorder - Macbeth Frets Constantly Regarding Illicit Sins - 3\6
Somatization disorder- Recipe 4 Pain: Convert 2 Stomachs to 1 Sex
Dementia- Memory BREW \Memory1+1\4\
Delirium - Medical FRAT 5\5
Attention- deficit hyperactivity disorder - MOAT - 6/9
Borderline personality disorder - I DESPAIRR

Дээр сэтгэцийн эмгэгийн оношийг ямар шалгуураар тавих вэ? гэдгийг товчлоод биччихлээ. Арын 2 тоо нь нийт тэдэн шалгуураас тэд нь байвал тухайн оношыг тавина гэсэн үг.
За эхнээс нь монгол руу хөрвүүлээд явах гээд үзье.
1. CЭТГЭЛ ГУТРАХ ЭМГЭГ \ их\
Тандах асуулт 1: Таны сэтгэл санаа онцгүй байна уу? \ Та гутранги хүн мөн үү?\
                         2: Сүүлийн 2 жилийн хугацааг бодоод үзье. Та ихэнхидээ гунигтай байв уу?
Энэ 2 асуултанд "тийм" гэсэн хариу авсан бол одоо онош тавих шалгуур шинжүүдээ асууна.
Sleep disorder - Та нойрондоо хэр вэ? \ бага унтах эсвэл хэт их унтах\
Interest deficit - Өмнө нь тааламжтай хийдэг байсан бүх зүйлд сонирхол буурах \anhedonia\
Guilt- Бүх зүйлд өөрөө л буруутай юм шиг санагдах
Energy deficit - Эрч хүчгүй болох
Concentration deficit - Анхаарал төвлөрөхгүй байх
Appetite disorder - Хоолны дуршил хэт нэмэгдэх эсвэл муудах
Psychomotor retardation or agitation - ярилцах явцдаа өвчтнөө ажигла. Хуруу гараараа оролдоод л, байж сууж чадахгүй илүү хөдөлгөөн хийгээд байх эсвэл эсрэгээр огт хөдлөхгүй, хөдөлж ядах
Suicidally - Амиа хорлох бодол төрөх
2. DYSTHYMIA - СЭТГЭЛ ГУТРАХ ЭМГЭГ \бага\
Тандах асуулт дээрхтэй ижил. Гэхдээ бас ингэж асууж болох юм. Та хамгийн сүүлд хэзээ маш ихээр хөөрч баярласан бэ? - Өө, тэгэж баярлаагүй хичнээн ч жил болчихов доо гэж хариулвал  бараг л онош гараад ирлээ гэж үзэж болно. Үргэлжлүүлээд шалгуур шинжүүдээ баталгаажуулаад явахнээ.  Гэхдээ мэдээж асуултаа хэрхэн яаж зөв тавих нь эмч таны ур чадвараас шалтгаална.  Тэрийг уншигч таны мэдэлд үлдээе.
Appetite disorder
Concentration deficit
Hopelessness - амьдралд итгэх итгэлгүй болох
Energy deficit
Worthlessness - өөрийгөө үнэ цэнэгүй болсонд тооцох
Sleep disorder
3. MANIC EPISODE - СОЛИОРЛЫН ХУРЦАДМАЛ ҮЕ
Тандах асуулт1:  - Танд маш их баяр төрөөд л, юуг ч хийж чадмаар санагдсан үе байгаа юу? Тэр үед найз нөхөд, ойр дотны хүмүүс чинь таныг нэг л хачин болчихож, эсвэл ямар хурдан ярьдаг болчихов оо гэж гайхан хэлж байсан уу? Сэтгэл санаа өндөр байх үе чинь 7 хоног орчим үргэлжилсэн үү?
                     2: -  Танд огцом уурлаж, хэнтэй ч хамаагүй хэрэлдмээр санагдаж байсан үе байгаа  юу?                       Хэн нэгэн таныг галзуу амьтан гэж хэлж байсан уу?
Дээрх 2 асуултанд тийм гэж хариулвал шалгуур шинж лүүгээ орно.
Distractibility- бодол тасалдах \ Орчны зүйлс байнга таны бодлыг тасалдуулаад байгаа юм шиг санагдаж байсан уу? \
Indiscretion - өөрт таатай санагдсан үйл хэрэгт хэт их хүч гарган оролцох
\ Та ямар нэгэн үйл ажиллагаанд оролцохдоо өөртөө болон гэрийнхэндээ төвөг удсан зүйл хийж байсан удаа бий юу? жишээ нь: машинаар хэт хурдан давхих, гэнэт маш их мөнгө үрэх гэх мэт\
Grandiosity- өөрийгөө хэт өндөрт үнэлэх \ Танд бусдаас нэг л өөр хүн болчихсон мэт мэдрэмж төрж байсан уу? Энэ хорвоо дээр амьдарч байгаа улсаас ганцхан миний л зөв, бусад нь бүгд худалч амьтад гэсэн бодол төрж байв уу? Та дэлхийг ч захирч чадах мэт санагдаж байв уу? гэх мэтээр асууж болох юм.\
Flight of ideas - Нэг дор хэт олон санаа төрөх
\ Танд заримдаа бодлоо гүйцэхгүй мэт санагдаж байв уу? Гэнэт нэг дор маш олон сайхан санаа төрж байсан уу? Тэдгээр санаа бодлоо бусадтай хуваалцах гэхэд бусад хүмүүс ойлгохгүй удаад байсан тал бий юу?\
Activity increase - энэ нь Indiscretion-тэй төстэй. Гэхдээ сэтгэлийн хэт их хөөрлөө хянах боломжгүй болохыг хэлнэ. Жишээ асуултууд: Та өмнөхөөсөө илүү идэвхитэй болсон уу? Та сүүлийн үед тасралтгүй шинэ содон хобби нээн олж, завгүй ажиллаад байна уу? Заримдаа та тайвширч чадахааргүй тийм их эрч хүчтэй болчихоод байх шиг санагдаж байв уу?
Sleep deficit- бага унтах \ Танд нойр хэр их чухал вэ? Зарим шөнө та унтахын оронд хүмүүс рүү утсаар ярьж, их ажил амжуулмаар санагддаг уу? Тийм үе тохиолдов уу?\
Talkativeness- хэт их ярих \ та өмнөхөөсөө илүүтэй олон цагийг утсаар ярьж өнгөрөөдөг болсон уу? Хүмүүс таныг ярьж байхад зогсоох хэцүү юм гэж хэлж байв уу? Та ч өөрийгөө зогсолтгүй их ярьж байна даа гэж ер нь бодож байсан уу?\

ALCOHOLISM- Архинд донтох эмгэг-1

First you take a drink, then the drink takes a drink, then the drink takes you. F. Scott Fitzgerald

Өнөөдрийн сонирхол татсан тохиолдлоор архинд донтсон нэгэн нөхрийг онцолж байна. Сургамжтай гэдэг үүднээс нь жишээ оруулж байгаа ч  гол нь сэтгэцийн эмч  энэ эмгэгийг яаж оношилдог вэ? гэдэг тал дээр илүүтэй тодотгож бичихээр шийдлээ. Түүнийг А гэе. Тэр 55 настай, сүүлийн 15 жил тасралтгүй архи ууж байгаа. Хамгийн сүүлд 1 сар тасралтгүй архи ууж яваад, хордлогонд ороод, эмнэлэгт хандсан. Сэхээний тасагт цочмог панкреатит, олон эрхтний дутагдал гэсэн оношоор эмчлүүлж байна. Хүүтэй нь уулзаж ярилцав. Аав нь өдөр өнжилгүй архи уудаг, жилд 4 удаа эмнэлэгт хэвтдэг. Тэгээд гайгүй болоод гармагцаа дахиад уудаг. Энэ удаагийнх бас л нэг уналт биз,  тэгтлээ санаа зовохгүй байна гэж хэлж байх юм. Магадгүй энэ удаа  сүүлчийнх байж мэднэ. Амин чухал үзүүлэлтүүд тогтворгүй, шинжилгээнүүд тун тааруу гарч байгаа. Сэтгэцийн талаас архинаас хамааралт,  alcohol withdrawal syndrome \ энийг орчуулж мэдэхгүй байна, уучлаарай\ гэсэн онош тавьсан. Бензодиазепины бүлгийн эм болох Лоразепинийг 1 мг-аар 6 цагийн зайтай тарих, даралт, пульс хэвийн болж, тремор арилж, шөнө унтдаг болоод ирвэл эмийн хоногийн тунг 10-25%-аар өдөр өдөрт нь бууруулсаар хасах төлөвлөгөө гаргаж өгөв. Өвчтний бөөр, элэг гайгүй бол лора-г 2 мг-аар хоногт 8- 16 мг хүртэл хийж болно. Эмийн үйлчлэх механизм болон архи тархинд ямар нөлөө үзүүлдэг талаар дараа дэлгэрэнгүй бичих тул энэ хүрээд зогсое.

Withdrawal syndrome гэж юу билээ?

Энэ нь дотроо их, бага гэсэн 2 хэсэгтэй. Бага нь архи уухаа зогсоосноос хойш эхлээд 2 хоног үргэлжилнэ. Рефлекс өндөрсөх, уур уцаартай болох, дотор муухайрах, нойргүйдэх, хөлрөх, чичирч салганах, булчин сулрах гэх мэт шинжүүд илэрнэ. Их  нь 2-оос 3 дахь хоногт илэрнэ. Үүнд: юм амархан мартах, халуурах, хий юм харах, даралт ихсэх, амьсгал, пульс олшрох, дэмийрэх гэх мэт шинжүүд дээр үндэслэн withdrawal syndrome гэсэн оношийг тавина.

За тэгвэл архинаас хамааралт болон архинд донтох гэсэн 2 оношийг ямар шалгуур дээр үндэслэн тавиад байна вэ?

Хариулт 1:

DSM-4 -өөс гаргасан архинаас хамааралтай эсэхийг үнэлэх шалгуур 7 шинж байдаг. 3-аас илүү нь таарч байвал онош батлагдана. Үүнд:

1. Архи даадаг болох

2. Архи уухаа зогсоомогц  Withdrawal syndrome илэрдэг байх

3. Архи уусан үедээ хяналтаа бүрмөсөн алдах

4. Бодсоноосоо ямагт илүү ихийг уух

5. Архинаас гарахыг хүсдэг, оролддог боловч тэр бүхэн амжилтгүй болсон гэх өгүүлэлтэй байх

6. Амьдралынхаа ихэнхи цагийг архитай холбоотой зүйлд зарцуулах \ архины хордлого тайлах эмчилгээнд хамрагдах гэх мэт\

7.  Ажил, гэр бүл, амралтаа өнгөрүүлэх зэрэгт зарцуулдаг цаг нь эрс багасаж ирэх, архи хортой гэдгийг мэдсээр мэдэрсээр байж хэрэглэсээр байх

Хариулт2:

Архинд донтолт гэсэн оношийг тавихын тулд доорх шалгуур шинжүүдээс хамгийн багадаа нэг нь зайлшгүй байх хэрэгтэй. Үүнд:

1. Ажил болон \сургууль\, гэртээ биелүүлэх ёстой гол үүргээ биелүүлж чадахаа болих

2. Архинаас болж биедээ дахин давтан ноцтой гэмтэл авч байсан

3. Архинаас болж хэрэгт орж, цагдаад баривчлагдаж байсан

4. Архинаас болж томоохон ноцтой асуудлуудад хутгалдсаар байгаагаа мэдсээр байж уухаа зогсоож чадахгүй байх

Архичин болсон эсэхийг яаж мэдэх вэ?

Ярилцагч этгээддээ за 2-лаа илэн далангүй дотно яриа өрнүүлье гэдгээ эхлээд эвтэйхнээр хэлж ойлгуулна. Тэгээд тандах асуулт тавьж эхэлнэ. Эхнийх нь " Та ер нь алкохольный төрлийн зүйл хэрэглэх дуртай юу?" Тийм гэвэл " Хамгийн сүүлд хэзээ та нэг өдөрт 5-аас дээш \эрэгтэй бол\, 4-ээс дээш \эмэгтэй бол\ "drinks" уусан бэ?" гэж асууна. Сүүлийн 3 сар дотор гэж хариулсан хүмүүсийн 50% нь архины тал дээр асуудалтай байдаг учраас  CAGE асуумжыг үргэлжлүүлэн бөглүүлнэ.  Энэ асуумжаас 2-т нь тийм гэж хариулвал 90-95% нь архинаас хамааралт эсвэл архинд донтох эмгэгтэй болчихсон байдаг. Өөрөөр хэлвэл архитай холбоотой тандах асуумжуудаас хамгийн мэдрэг чанар өндөртэйд тооцогддог чухал асуумж байхнээ.

1. Танд ер нь уухаа багасгах хэрэгтэй юм байна гэж бодож байсан удаа бий юу?

2.  Таны архины хэрэглээнээс болж, хэн нэгэн ойр дотны хүн тань гомдол мэдүүлж, уурлаж байсан тохиолдол гарч байсан уу?

3.  Архи уусандаа эвгүйцэж, дахин ёстой уухгүй гэж бодож байсан удаа бий юу?

4. Архи уусны маргааш нь архиар шараа тайлж байсан удаа байгаа юу?

Энэ удаад ингээд дуусгая. \Үргэлжлэл байгаа.\

P.S Манай Монгол далай байхгүй, дэлхийг цочоож буй цунами хэмээх гамшигаас айх аюулгүй орон хэдий ч архи гэгч хорт могой бидний цөөхөн ард түмнийг цунами-аас илүүтэй чимээгүйхэн залгиж байгаа энэ нийгмийн гашуун үнэнг бодохоор сэтгэл минь өвдөж энэхүү бичлэгийг оруулсан болно. 

Товч - Сэтгэцийн байдлыг үнэлэх сорил

Энэ нь өвчтний танин мэдэх, сэтгэн бодох чадварыг богино хугацаанд үнэлэх боломжтой практикт өргөн хэрэглэгддэг 30 онооны сорил юм. 1975 онд Фолстэйн эмч зохиосон. Тэнэгрэлийг оношлох гол сорил гэж явдаг ч мэдрэл, дотоод шүүрэл болон мэс засгийн тасагт эмчлүүлж байгаа тархины гэмтэлтэй, мэдрэлийн эмгэгтэй, санах ой болон танин мэдэхүйн хувьд асуудал үүссэн гэж сэжиглэж байгаа дэмийрч буй өвчтнүүд, хөгшид, мөн тухайн өвчтөн хуулийн бичиг баримтанд шийдвэр гаргаж, гарын үсэг зурахуйц эрүүл ухаантай байгаа эсэхэд эргэлзсэн тохиолдол бүрт энэхүү сорилыг ашиглаж болно. Дотроо 5 хэсэгтэй. Үүнд: Орон зай, цаг хугацаа, хүний баримжаа, Давталт, Анхаарал ба бодолт, Эргэн санах, Хэл яриа тус тус багтана. Тайланд - сэтгэцийн байдлыг үнэлэх сорил их хувиасаа бага зэрэг өөр байна лээ. Харьцуулаад үзсэн чинь анхаарлыг тусад нь нэг хэсэг болгон задалж оруулсан, баримжаа шалгах 10 асуултыг 6 болгож товчилсон, хэл ярианы хэсгийн 1 асуултыг хасч хийсэн байв. За ямартаа ч сурч байгаа газрынхаа хувилбарыг орчуулан энд оруулая гэж бодлоо. Үнэлгээний хувьд 25-30 оноо авбал хэвийн эрүүл, 20-24 оноо бол эмгэг, 20-аас бага оноо авбал хүнд хэлбэрээр танин мэдэх, сэтгэн бодох чадвар алдагдсан хэмээн үнэлж байна.

1 хэсэг -  Орон зай, цаг хугацаа, хүний баримжаа \ Зөв хариулт бүр 1 оноо- нийт 6 оноо\

1. Яг одоо өглөө болж байна уу, өдөр үү, орой юу?

2. Өнөөдөр хэдний өдөр вэ?

3. Сувилагчийн зураг үзүүлээд энэ хүн ямар мэргэжилтэй вэ гэж асууна.

4.  Бид одоо хаана байна?

5.  Энэ жил ямар жил вэ? Хэдэн он бэ?

6.  Хэдэн сар вэ?

2-р хэсэг- Давталт\ Зөв хэлсэн үг бүр 1 оноо- нийт 3 оноо\

 За та " Бөмбөг, сандал, хүн" гэж хэл дээ. Та энэ 3 үгийг мартаж болохгүй шүү. Би жаахан байж байгаад дахиад асууна гэдгээ хэлнэ.  3 үгийг хэлэхдээ нэгийг нь 1 секунд байхаар аажуу, тод хэлнэ. Тэгээд өвчтөн 3 үгийг 3-ланг нь хэлж чаддаг болтол нь давтуулна.

3-р хэсэг - Анхаарал  \ Зөв хэлсэн гариг бүр 1 оноо- нийт 5 оноо\

Та баасан гаригаас уруудуулж даваа гариг хүртэл хэл дээ гэнэ.

4-р хэсэг - Бодлого \ зөв бодох бүр 1 оноо- нийт 4 оноо\

100-7-7-7-7

5-р хэсэг- Эргэн санах \ 1 үг санаж байвал 1 оноо- нийт 3 оноо\

2 хэсэгт хэлсэн 3 үгийг дахин асууна.

6-р хэсэг - Хэл яриа -нийт 9 оноо

1. Өвчтөнд цаг, бал 2-ыг ээлжлэн харуулж юу болохыг нь асуулна. Зөв хэлсэн хариулт бүр 1 оноо- нийт 2 оноо авах ёстой.

2. Өвчтнөөр 3 үетэй команд биелүүлнэ үү гэж хүснэ. " За та баруун гартаа энэ цаасыг бариад, голоор нь нугалаад, шалан дээр тавь даа." гэж хэлнэ. Зөв үе бүр 1 оноо, нийт 3 оноо өгнө.

3. Цаасан дээр дармал, том үсгээр " Нүдээ ань" гэж бичсэн байна. Тэрийг уншуулж, бичсэн командыг биелүүлэхийг хүснэ. Зөв биелүүлвэл 1 оноо

4. Өвчтнөөр дуртай өгүүлбэрээ бичнэ үү гэж хүснэ. Өгүүлбэрт нь нэр үг, үйл үг, тусагдахуун бүгд байвал 1 оноо өгнө.

5. " Үгүй, хэрвээ, ба, гэвч" гэсэн үгсийг хэлээд өвчтнөөр давтуулж шалгана. Зөв хэлбэл 1 оноо

6.  Дээрх дүрсийг харуулаад, өвчтөнөөр дуурайлгаж зурна уу гэж хүснэ. Хэрвээ зөв зурвал 1 оноо өгнө.

Mental health -3 DELIRIUM буюу Дэмийрэл

Delirium - Дэмийрэл гээд орчуулчихая.
 \ Буруу бол засаад хэлээд өгөөрэй, please\

Энд өвдөлтийн эмчилгээнд хэрэглэгддэг эмнүүдээс болоод ялангуяа морфиноос болж, өвчтөн дэмийрээд байна, яаралтай ирнэ үү гэсэн дуудлага тасгуудаас их ирдэг. Сэтгэц, өвдөлт, хөнгөвчлөхийн эмч нарыг ихэвчлэн дууддаг. Монголд бол ингэтлээ мэргэжсэн тусгай баг дуудах боломж ховор тул хүнд өвчтөнтэй нүүр тулж буй ямар ч мэргэжлийн эмч мэдэж байх хэрэгтэй гэсэн утгаар энэ бичлэгийг оруулж байна. 

Шалтгаан:

I WATCH DEATH - \Би үхлийг харж байна. Энэ нь өвчтөн нас барах эрсдэл өндөр байдагтай холбоотой. Доорх шалтгаануудыг цээжлээд авчихвал эмчилгээний тактикаа цаг алдалгүй, зөв боловсруулахад тун их тус болно доо\

I- Infection \ халдвар\

W- Withdrawal of substance or alcohol \ эм бол архийг гэнэт хасах\

A-  Acute metabolic change \ цочмог метаболизмийн хямрал, жишээ нь: ацидоз, электролитийн өөрчлөлт\

T-  Trauma, severe burns \ гэмтэл, хүнд зэргийн түлэгдэл\

C-  CNS pathology \ Төв мэдрэлийн системийн эмгэг жишээ нь: хавдар, буглаа, гематом гэх мэт\

H-  Hypoxia \ хүчилтөрөгчийн дутагдал\

D- Deficiencies of Vit B12, folate, thiamine, niacin \ аминдэмийн дутагдлууд, ялангуяа В-ийн төрлийнх\

E-  Endocrinopathies \ дотоод шүүрлийн эмгэг, жишээ нь: гипотиреодизм\

A-  Acute Vascular Disease \ цочмог судасны эмгэг\

T-  Toxin of drug \ эмийн хордлого\

H-  Heavy metals \ хүнд металлын хордлого\

                                                         Дэмийрэл гэж юу билээ?

Сэтгэц талаас гаргасан тодорхойлолтоор бол өвчтний ухаан санаанд өөрчлөлт орох \ орчноо мэдрэх чадамж буурах, анхаарал сулрах, шилжих, удаашрах гэх мэт\, танин мэдэх үйл ажиллагаанд өөрчлөлт орох \ санах ой, цаг хугацаа, орон зайн баримжаа алдагдах\, явц нь цочмог эхэлж, хоногийн дотор сайжрах дордох гэсэн үелзэлээр явагддаг ямар нэг өвчний үед 2-догчоор үүсдэг эмгэг шинж юм. Хөгшин хүмүүст тохиолдох нь их тул тэнэгрэлээс ялган оношлох шаардлагатай. Тэнэгрэлийн явц тогтонги байдаг бөгөөд анхааралд өөрчлөлт ордоггүй, санах ой алдагддаг. Тухайн өвчтний ойр дотны хүнээс ярилцлага авах нь онош тогтооход тустай.  Эмнэл зүйн хувьд дэмийрч байгаа өвчтөн 2 янз байна. Нэг хэсэг нь орилж хашгирсан, тийчигнэсэн, хөл гарыг нь хүлэхгүй л бол аппарат, системээ авч чулуудах гээд байдаг. Харин нөгөө хэсэг нь эсрэгээр огт дуугарахгүй, унтаарсан байдалтай байна. Таныг өрөөнд орж ирэхэд харсан мөртлөө юм хэлэхгүй, нүдний харц хурц болсон, та хаана байна гэж асуухад би нөгөө...гэснээ тэс өөр тийшээ харж, өөр юм ярих, таныг өрөөнд байгааг ор тас мартсан шинжтэй байх өөрөөр хэлбэл анхаарал маш хүнд хэлбэрээр алдагдсан байдаг. Сэтгэцийн статус-ийг шалгах тусгай сорил байдаг. Тэрийг дараагийн бичлэгт оруулнаа.  Эмчилгээний хувьд нэн түрүүнд маш яаралтай дэмийрлийн шалтгааныг олох, арилгах шаардлагатай. 1. Орчны эмчилгээ \ өрөөнөөс өвчтөн өөрийгөө гэмтээж болох зүйлсийг гаргах, өрөөнд цаг, календарь байрлуулах, өвчтнийг 24 цагийн турш хэн нэгэн заавал харж байх, дотных нь хүнийг хамт байлгавал бүр сайн, хэрвээ өвчтөн хөдлөх боломжтой бол хөдөлгөөнийг нь дэмжих, нүдний шил, таяг гэх мэт хөдөлгөөн, харилцаанд туслах хэрэгслийг ойр байлгах гэх мэт\
2. Сэтгэц нийгмийн талаас гэр бүлийн гишүүдэд дэмийрэлийн талаар ойлголт өгөх, түр зуур үргэлжилдэг шинж гэдгийг хэлэх, тасгийн сувилагч нарт хичээл орох \ дэмийрч байгаа өвчтний гаргаж байгаа ааш араншинг ойлгож өвчтөнд туслах, хараа хяналтгүй орхиж болохгүй гэдгийг зааж сургах\
3. Эмийн эмчилгээнд хэрвээ архи болон сэтгэц нөлөөт эмийн бодисыг гэнэт хассанаас болж үүссэн дэмийрэл бол амин чухал үзүүлэлтүүд тогтвортой байгаа өвчтөнд бензодиазепиний бүлгийн эм хэрэглэх \ тайландад лоразепам(1-2мг)-ийг өргөн хэрэглэдэг\, бусад бүх шалтгаант дэмийрлийн үед хий юм харж сонсох, огцом түргэн хөдөлгөөн хийх, зан төрхийн цочмог өөрчлөлтийн шинж илэрсэн бол солиорлын эсрэг эм хэрэглэнэ. \ энд галоперидол, серокүэл ихэвчлэн сонгодог.\  Галоперидолын хувьд экстрапирамид хам шинж илрэх гаж нөлөө их гардаг учраас уух хэлбэрээс аль болох татгалзах, тариагаар өндөр тунгаар авбал ЭКГ-д QT удаарширдагийг санаж байх хэрэгтэй. Тунгийн хувьд хөгшин хүмүүст 0,25-0,5 мг -аар 8 цагийн зайтай, хурцадсан үед 30 мин-1 цагийн зайтай нэмэлт тунг булчинд тарих, залуу хүмүүст 1-5 мг-аар хийж болно. Галоперидол тарьж байгаа үед ЭКГ-ийн монитор заавал хийх ёстой.

Mental health rotation - 2

Мэдэхгүй, чадахгүй зүйл мөн ч их байна даа бидэнд.

Сэтгэцийн тэнхимийн сургалтын талаар  бичье гэж бодлоо. Өглөө 8 цагт ирнэ. Тэгээд өдрөөсөө шалтгаалаад, 8-9 цагийн хооронд тухайн тэнхим дээр байгаа бүх багш, эмч, оюутан, резидент хамтдаа суугаад ярилцана. Сэтгүүлээс авсан судалгааны ажил, сонирхолтой тохиолдол, эсвэл бусад тэнхимтэй хамтарсан коференц гэх мэт олон хэлбэр байна. Ерөнхийд нь өглөөний яриа гээд нэрлэчихье. Резидент эмч нар presentation тавина. Багш нар нь тухайн сэдэвтэй холбоотой суралцагчийн асуултанд дэлгэрэнгүй сайхан хариулдаг нь, оюутан, резидент нартаа чин сэтгэлээсээ, үнэхээр энэ нөхрийг сургаад өгье гэсэн хандлагаар маш их юм хэлж өгдөг нь их таалагдсан. Энд бас үе, үеэрээ доод үеэ удирдан авч явах гэсэн бичигдээгүй дүрэм үйлчилнэ. Багш, проф - эмч- 3-р курсын резидент - 2-р курсынх - 1-р курсынх - оюутан. Яг энэ шатлалаар дээд үеийнхээ үгнээс гарахгүй, хэлснийг нь яг таг биелүүлнэ. Эрх мэдэл ч бас шат ахих тусам нэмэгдэнэ гэсэн үг. 9-11 хүртэл анги ангидаа ороод, авсан өвчтнүүдээ танилцуулна. Манай ангийн бүрэлдэхүүнд багш - 1, сэтгэцийн 3-р курсын резидент буюу ангийн дарга-1, бусад өөр чиглэлийн резидент -3, өвдөлтийн эмч -2, анагаахын 5-р курсын оюутан -2. Тойролт хийж яваа хүмүүс болохоор 2 долоо хоногоос сарын хугацаатай солигдоод явна гэсэн үг. Өвчтөн танилцуулах нь хүртэл учиртай. Эхлээд оюутан танилцуулна, дараа нь тухайн өвчтнийг хариуцсан резидент нэмэлт хэлнэ, хамгийн сүүлд ангийн дарга орхигдсон зүйлс байвал нэмнэ. Багш онолын мэдлэгийг давхар шалгаж, асуулт тавина. Эхлээд оюутан хариулна. Чадахгүй бол резидент, эмч, ангийн дарга гээд явна. Бүгд мэдэхгүй бол багш өөрөө хэлж өгнө. Тэгээд онош, эмчилгээний хувилбараа бултаараа хэлэлцэж, санаа нэгдсэн хойноо  өвчтнөө очиж үзнэ. Ангиараа арзайлдаад л явна шүү дээ. Аль ч тасагт 10 хүн орж байсан ч хамаагүй. Чөмөг шилжүүлэн суулгах хагалгаа хийлгэсэн нэг өвчтөн дээр очиход 5-аас илүү хүн оруулахгүй гэж хязгаарлаж байснаас өөрийг санахгүй байна.  Үдээс хойш дуудлага хүлээнэ. 1 резидентийг 1 оюутан дагаж явна. Тэгэхээр давхар оюутан нөхөрт нөгөөх резидент нь багшилна гэсэн үг. Өвчтнөө үзээд, маргааш танилцуулахдаа бэлдэнэ. Нэг иймэрхүү л байдлаар өдөр өнгөрч байна даа. Ингэтлээ нуршуу бичээд байгаагийн цаад санаа бол Монголын анагаахын сургалт бас л биш явагдаад байгаа шүү, эндээс санаа авбал зүгээр юм гэсэн мессэж. Бас нэг юм сонирхуулахад онош тавих тал дээр америкийг тэр чигт нь хуулаад оруулчихсан гэсэн үг. Америк ч юу байхав дээ, дэлхий нийтээрээ ижил стандарт мөрдөж байгаа өнөө үед бид бас юунаас хоцрох уу? ядаж орос, монголоос өөр эмч ойлгодог хэлээр оношоо тавьдаг болчихвол зүгээр юм.

Энд сэтгэцийн эмгэгийн оношийг яаж тавьж байна вэ? гэвэл:

1-т ОУ-ын 10-р ангилал, 2-т  Америкийн Сэтгэцийн эмч нарын Холбооноос  \ASA\ гаргасан Сэтгэцийн эмгэгийг оношлох 4-р  гарын авлага \ удирдамж\ -ийг ашиглаж байна. The Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-IV)  -оор бол Axis 1-5 -ийг заавал тавих ёстой.

Тэнхлэг 1:  сэтгэцийн биеэ даасан эмгэг байна гэж үзвэл тэрийгээ бичнэ.

Тэнхлэг 2:  Зан төрхийн эмгэг, оюуны хомсдол байгаа эсэх

Тэнхлэг 3:   Бусад биеийн эмгэг \ жишээ нь: чихрийн шижин гэдэг ч юм уу\

Тэнхлэг 4:   Сэтгэц, нийгэм, орчны бэрхшээл байгаа эсэх \ ажил, сургууль, гэр бүл, мөнгө санхүү гэх мэт\

Тэнхлэг 5:  Үйл ажиллагааны үнэлгээг хийх \ Global assessment of functioning scale\

Энд зөвхөн сэтгэц талаасаа л бүх хүрээг хамруулаад, эрүүл буюу амьдралын аар шаар асуудлыг дор дор нь шийдээд ажрахгүй даваад явж байгаа нөхөрт бол 100 оноо өгөөд бага сага шинж тэмдэг илэрч эхлээд бүр даамжрах хүртэл 10, 10-аар буулгаад явчихаж байх шиг байгаа юм. Сэтгэцийн эмгэгтэй өвчтөн ихэвчлэн 50-60 оноо авдаг. 30-аас доош бол шууд сэтгэцийн эмнэлэгт хэвтэж заалттай. Энэ үнэлгээг удахгүй орчуулж оруулна.

New rotation- Mental health №1

Аагим халуунд аахилж үхлээ гэж үглээд байсан чинь тэнгэр сонссон бололтой "бороо шиг бороо" орж гийгүүллээ. Би баяртай байна. Энэ сард сэтгэцийн эрүүл мэндийг судалж байгаа. Гол цөм ярианд байдаг болохоор өвчтөн үзэхэд тун чиг их тэвчээр шаардах бололтой. Бүтэн цаг юу ч дуугарахгүй харж зогсох, тэвчсэний дүнд 3-хан өгүүлбэртэй тайлбар сонсохоор дутуу нойртой хоночихсон мэт мэдрэмж төрөх юм. Тай хэл мэддэг байсан ч болоосой. Гэхдээ номтой нөхөрлөж байгаа цагт голоо алдахгүй шүү.

 Сэтгэцийн эрүүл мэнд гэдэг зүйл Монголд хаягдсан гээд хэлчихэд буруудахгүй. Томоохон эмнэлэгүүдэд сэтгэцийн эмч байтугай сэтгэл зүйчийн орон тоо байдаггүй. Ирээдүйд өөр болох л байх гэсэн итгэл бол байна.

Хүний сэтгэлийг эмчлэхгүйгээр биеийн өвчнийг бүрэн илааршуулна гэж байхгүй гэдгийг бол би нэг муухан гадарлаад байдаг байсан юм. Биеийн болоод сэтгэлийн өвдөлтийг анагаадаг болчихвол харь нутгийг зорьсны хэрэг гарах гээд байдаг. Хичээдэг л газар. Гэхдээ анагаах төгсөөд 3 жил резидент хийж эзэмшдэг нарийн мэргэжлийг би сарын дотор сурна гэж юу байхав. Энэ тойролтоос дэмийрэл, сэтгэл гутрал, архины хамааралт хам шинж, хүйсийн эмгэг гэсэн 4 сэдвээс бага сага ойлголттой болчихвол сайн ажиллалаа гэж өөрийгөө үнэлнэ.

1993 онд ДЭМБ-аас гаргасан ОУ-ын 10-р ангиллаар сэтгэцийн эмгэгийг органик болон үйл ажиллагааны гаралтай гэж хоёр хуваажээ. Органик гаралтай гэдэгт нь дэмийрэл \delirium\ , тэнэгрэл болон бусад сэтгэц идэвхит эмийн хэрэглээнээс болж үүссэн сэтгэцийн болоод зан төрхийн эмгэгүүд багтана. Үйл ажиллагааны гаралтай эмгэгт бидний сайн мэдэх шизофрени, оюуны хомсдол, сэтгэл гутрал гэх мэт өвчнүүд ордог байна. Эхний өдөр хамрагдсан journal club-аар

 " Английн гетеросекс бус хүмүүсийн сэтгэцийн эрүүл мэнд" гэсэн судалгааны ажилтай танилцсан. Гол мессэж нь: "Бэлгийн чиг баримжаагаар ялгаварлан гадуурхах нь нийгмийн талаас үзүүлж байгаа гол стресс үүсгэгч хүчин зүйл юм. Үүнээс болоод гетеросекс бус хүмүүс сэтгэцийн эмгэгээр илүүтэй өвчилж байна" гэсэн дүгнэлт гарсан байна. 1977 онд гарсан ОУ-ын 9 ангилалд ижил хүйстнээ сонирхох хандлагыг сэтгэцийн эмгэг болгон оруулсныг 1990 оны 5 сарын 17-ны дэлхийн эрүүл мэндийн 43 дахь чуулга уулзалтаар хүчингүй болгосон. Харин трансжэндэр хүмүүсийн тухайд 10-р ангилалд "Gender identify disorder" \ яаж орчуулах вэ? хүйсийн эмгэг?\

хэмээн багтсан хэвээр байгаа ч Франц улс дэлхийд анх удаа 2010 онд сэтгэцийн эмгэгийн жагсаалтаас хассан байна.

Дэлхийн сэтгэцийн эмч нарын холбооноос гаргасан тодорхойлолтоор ижил хүйстэнээ сонирхох нь орчноос шалтгаалахгүй, биологийн гаралтай, генийн бүрдлээс улбаатай төрөлхийн зүйл. Ижил хүйстэн байх нь хувь хүний сонголтоор шийддэг асуудал биш юм гэдэг дүгнэлтийг олон олон судалгааны ажил хийсний эцэст шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр батлаад гаргаад ирсэн байна. Тиймээс эмч нар минь, бид ядаж энэ тал дээр зөв мэдээллийг бусдад тарааж байх хэрэгтэй болов уу? За ингээд сэтгэцийн талын анхны хичээл конец фильма. Дараагийн дугаарт " DELIRIUM"